HAFTA SONU KİTAP KULÜBÜ

Uyarı: Bu inceleme spoiler içermektedir.

Uzun yıllar önce George Orwell’ın tüm külliyatını okuyup adeta çarpılmıştım; bambaşka bir zihinle karşı karşıya olduğum apaçıktı. Ancak bir şekilde yeniden buluşma fırsatımız olmamıştı. Nihayet, kitap kulübümüz vesilesiyle favori distopya yazarlarıma geri dönebildim. Ve yine, yeniden, bir kez daha söylüyorum ki bu eser tam anlamıyla delilik ürünü. Her sayfada insanın aklından aynı soru geçiyor: “Bu adamın zihni nasıl böyle çalışabiliyor?”

1945 yılında yayımlanan Hayvan Çiftliği, yüzeyde hayvanların yönettiği bir çiftliğin hikâyesini anlatan kısa bir fabl gibi görünür. Oysa Orwell bu yalın anlatının içine; iktidarın doğasına, kitlelerin yönlendirilmesine ve devrimlerin kaçınılmaz yozlaşma riskine dair son derece sert bir politik eleştiri yerleştirir. Eser, doğrudan Sovyetler Birliği ve Stalin dönemine göndermeler taşısa da, anlattıkları belirli bir tarihsel dönemin çok ötesine geçer. Çünkü Orwell’in asıl meselesi, insanlık tarihinin tekrar eden bir gerçeğidir. Gücün denetlenmediği yerde özgürlük uzun süre yaşayamaz.

Roman, Bay Jones’un işlettiği Beylik Çiftliği’nde yaşayan hayvanların insan egemenliğine karşı başkaldırısıyla başlar. Koca Reis’in özgürlük ve eşitlik temelli idealleri etrafında birleşen hayvanlar, başarılı bir devrim gerçekleştirir ve çiftliğin adını Hayvan Çiftliği olarak değiştirirler. Başlangıçta her şey umut vericidir. Ortak emek, dayanışma ve eşitlik ilkeleri üzerine kurulu yeni bir düzen inşa edilmektedir. Ancak Orwell’in ustalığı tam da burada ortaya çıkar. Çünkü yazar, devrimin başarısını değil, sonrasını anlatır.

Liderliği ele geçiren domuzlar, özellikle de Napolyon, zamanla gücü kendi ellerinde toplamaya başlar. Snowball’un sürgüne gönderilmesiyle birlikte muhalefet ortadan kaldırılır. Squealer’ın ustaca yürüttüğü propaganda sayesinde gerçekler sistematik biçimde çarpıtılır. Devrimin temel ilkeleri birer birer değiştirilirken hayvanlar farkında olmadan eski düzenin daha baskıcı bir versiyonunun içine sürüklenirler.

Romanın sonunda ortaya çıkan tablo sarsıcıdır. Domuzlar artık iki ayak üzerinde yürümekte, insanlarla aynı masaya oturmakta ve bir zamanlar karşı çıktıkları her şeyi temsil etmektedir. Çiftliğin adı yeniden Beylik Çiftliği olurken, devrimin vaat ettiği özgürlük ve eşitlik tamamen ortadan kalkmıştır. Orwell’in edebiyat tarihine geçen şu cümlesi ise bütün romanın özeti niteliğindedir:

“Bütün hayvanlar eşittir, ama bazı hayvanlar diğerlerinden daha eşittir.”

Bu tek cümle, iktidarın dili nasıl dönüştürebildiğini ve eşitlik söyleminin nasıl bir ayrıcalık mekanizmasına dönüşebildiğini çarpıcı biçimde ortaya koyar.

Eserin merkezinde iktidarın yozlaştırıcı etkisi yer alır. Başlangıçta özgürlüğü savunan liderlerin zamanla baskıcı yöneticilere dönüşmesi, Orwell’in insan doğasına dair karamsar ama gerçekçi gözlemlerinin bir sonucudur. Napolyon karakteri, gücü sınırsız biçimde eline geçiren her otoritenin sembolüdür.

Squealer ise romanın belki de en ürkütücü karakteridir. Çünkü zorbalığı uygulayan değil, onu meşrulaştırandır. Gerçekleri eğip büker, geçmişi yeniden yazar ve kitleleri sürekli olarak yönlendirir. Orwell burada propagandanın, gerçeğin kendisini yeniden üretmek için kullanılabileceğini gösterir.

Romanın bir diğer önemli yönü ise cehalet ile otoriterlik arasındaki ilişkiye yaptığı vurgudur. Hayvanların büyük çoğunluğu okuma yazma bilmez; sorgulama alışkanlıkları yoktur ve kendilerine sunulan anlatıları olduğu gibi kabul ederler. Bu nedenle baskı düzeni yalnızca yönetenlerin gücüyle değil, yönetilenlerin bilinçsizliğiyle de ayakta kalır. Orwell’in mesajı açıktır. Bilinçli bireylerden oluşmayan toplumlar, özgürlüklerini korumakta zorlanır.

Aradan seksen yılı aşkın bir süre geçmiş olmasına rağmen Hayvan Çiftliği hâlâ güncelliğini koruyor. Çünkü Orwell’in hikayesi; ideallerin iktidarla karşılaştığında nasıl dönüşebileceğinin, devrimlerin nasıl kendi çocuklarını yiyebileceğinin ve gücün denetlenmediğinde nasıl mutlaklaşabileceğinin hikâyesidir.

Kısacık hacmine rağmen son derece sarsıcı bir etki bırakan Hayvan Çiftliği, insanlık tarihinin tekrar eden döngülerine tutulmuş güçlü bir aynadır.