Yeraltından Notlar-Fyodor Dostoevsky

Dostoyevski ile içimizi aydınlatan, huzur veren ve insana dair derin bir sıcaklık hissettiren keyifli anlar geçirdik yine…

Öyle bir şey yapmadık tabii ki. 🙂 Kendisi Yeraltı Adamı aracılığıyla insanoğlunu yerden yere vurdu, ben de “çok haklısın valla” dedim ve boynumu bükerek dinledim. İncecik kitapta altını çizmediğim yer kalmadı resmen. İnsan, toplum ve modern düşünceye karşı nefes almadan saydırdı da saydırdı üstat…

İlk olarak akılcılık ve “insan her zaman çıkarını bilir” düşüncesini eleştirmekle başladı mesaisine. Sonra sanayileşme ve şehirleşmeyle birlikte insanın yalnızlaşmasına, toplum içinde gerçek benliğini kaybetmesine geçti. Bir süre orada oyalandıktan sonra, kapanışı dönemin sosyalist ve ütopik düşüncelerini eleştirerek ile yaptı. “Eğer sistem doğru kurulursa insanlar mutlu olur” fikrini sorguladı uzun uzun. Ona göre insan, mükemmel bir düzen içinde bile mutsuzluk yaratabilirmiş; çünkü özgür irade ve irrasyonellik insan doğasının parçasıymış…

Doğruya doğru…

▍ “İnsan yapıcıdır, yeni yollar açmayı sever, bu su götürmez bir gerçektir. Fakat neden acaba bir yandan da yıkmaya, her şeyi kaos haline getirmeye bayılır?”

Yeraltından Notlar, Dostoyevski’nin düşünce evrenine açılan bir kapı olarak değerlendirilir. Bu kısa roman, “yeraltı adamı” figürü üzerinden dönemin rasyonalist ve pozitivist düşünce anlayışına keskin bir itirazda bulunur. Özellikle Nikolay Çernişevski’nin Nasıl Yapmalı? adlı eserinde savunulan rasyonel egoizm ve akıl temelli toplumsal düzen fikrine karşı konumlanan bir karşı metindir.

▍ “Ben hasta bir adamım. Kötü bir adamım. Suratsız bir adamım ben.”

Eserde, yazarın diğer kitaplarında yer alan ana karakterlerden belirgin biçimde farklı bir anti-kahramanla karşılaşırız: Yeraltı Adamı. Kötücüllüğünün farkında olan, hatta bu karanlık yönünden tuhaf bir haz duyan; eylemlerinin sorumluluğunu üstlenmeyi reddeden ve kendi eylemsizliğini kabullenmiş bir figürdür bu. Öfkesini içinde büyüten, ne sevmeyi ne de sevilmeyi gerçekten bilen Yeraltı Adamı, günümüz okuruna artık oldukça tanıdık gelen bir bilinç hâlinin erken bir temsilidir. Dostoyevski, bu karakter aracılığıyla insan ruhunun çelişkilerini, tutarsızlıklarını ve dağınıklığını hiçbir filtreye başvurmadan, ilk kez bu kadar çıplak ve rahatsız edici bir biçimde ortaya koyar.

▍ “Kim olursa olsun, insan daima, her yerde akılla çıkarın buyurduğu gibi değil; canının istediğine göre hareket etmeyi sever.”

Dostoyevski aklı bütünüyle reddetmez; ancak insan doğasının yalnızca akılla açıklanabileceği fikrine güçlü bir biçimde karşı çıkar. Ona göre insan, sadece rasyonel bir varlık değildir; aynı zamanda çelişkilerle örülü, arzularının yön verdiği ve kimi zaman kendi çıkarına açıkça aykırı davranışlar sergileyebilen karmaşık bir varlıktır.

Bu yaklaşım, insanın her zaman rasyonel çıkarları doğrultusunda hareket edeceğini öne süren düşüncelere doğrudan bir itiraz niteliği taşır. Dostoyevski’ye göre tarih de bu varsayımı doğrulamaz; tam tersine insanlık, sık sık kendi aklına ve çıkarlarına aykırı görünen kararlar alarak ilerlemiş, hatta kimi zaman bu irrasyonel tercihler üzerinden kendi yönünü belirlemiştir.

▍ “Gerçekten ya günün birinde bütün arzu ve kaprislerimizin de formülü bulunur, daha doğrusu bunların esasına, hangi kanunlara bağlı olarak meydana gelip çeşitli durumlarda hangi yolları takip ettiklerine dair kesin bir matematik formülü ortaya çıkarsa, o zaman insan muhtemelen, hatta mutlaka hiçbir şey istememeye başlar.”

Bu noktada Dostoyevski’nin temel sorusu belirginleşir: İnsan gerçekten yalnızca akılla açıklanabilir mi? Yeraltı adamı üzerinden verdiği yanıt ise nettir: Hayır. İnsan, kimi zaman bilinçli biçimde kendi zararına olacak seçimler yapar; çünkü irade, yalnızca “doğru olanı seçme mekanizması” değil, aynı zamanda çelişkiyi, direnci ve hatta irrasyonelliği de barındıran bir alandır. İnsanın özgür iradesi yalnızca rasyonel seçimlerle sınırlı değildir. İnsan, bazen sadece “özgür olduğunu kanıtlamak” için bile irrasyonel davranabilir.

▍ “Zaten galiba insanların bütün işi bir cıvata değil de insan olduklarını her an kendi kendilerine ispat etmektir.”

Dostoyevski’nin amacı nihilizme varmak değildir; aksine insanı daha gerçekçi bir zeminden yeniden tanımlamaya çalışır. İnsanı yalnızca akla indirgemek, onu eksiltmek ve daraltmak anlamına gelir. Bu nedenle “Yeraltı Adamı”, modern insanın aşırı bilinç haliyle felç olmuş bir portresi olarak okunabilir: sürekli düşünür, analiz eder, kendini parçalarına ayırarak çözmeye çalışır; ancak bütün bu zihinsel yoğunluğun içinde eyleme geçme kapasitesini giderek kaybeder.

▍ “Bir insan çıkarlarına aykırı olsa bile canı istediği gibi davranma hakkını feda etmez.”

Sonuç olarak Yeraltından Notlar, insanı ne bütünüyle akılcı ne de bütünüyle irrasyonel bir varlık olarak konumlandırır. Onu, kendi iç çelişkilerinin toplamı olarak ele alır. Dostoyevski’nin büyüklüğü de tam burada belirginleşir: insanı basitleştirip tek bir açıklamaya indirgemek yerine, onu karmaşıklığı, tutarsızlığı ve çok katmanlı doğasıyla birlikte kabul eder.

Her okurun bu metinden farklı bir sonuç çıkarması da bu yüzden kaçınılmazdır….

▍ “Bize daha fazla serbestlik vermeyi, ellerimizi çözmeyi, hareket alanımızı genişletmeyi, üstümüzdeki vesayeti kaldırmayı deneyin bir… Sizi temin ederim, o anda tekrar vesayet altına girmeye can atarız.”